Gezegde onderzocht

Het beste wat er is, het moment suprême, uitmuntende kwaliteit – dat is het neusje van de zalm. Maar wat blijkt, het neusje wordt helemaal niet gegeten. Het wangetje van de zalm wel, en omdat dit ook aan de voorkant van de vis zit, is het gezegde zo gegroeid. Deze uitdrukking wordt al zeker sinds de achttiende eeuw gebruikt 🐟

Heb je iets in petto? Dan heb je wat voorbereid of is er iets gepland in de toekomst. ‘In petto’ komt uit het Italiaans, waar het ‘in de borst’ betekent. Daar betekent het iets in het hart of in gedachten hebben. De Nederlandse taal kent zo’n 360 woorden die uit het Italiaans afkomstig zijn. Ze hebben vooral te maken met muziek, eten, misdaad en de financiële wereld 🇮🇹

Als kinderen vroeger op school iets dom deden of brutaal waren kregen ze soms wel een heel aparte straf: ze kregen ezelsoren van stof, die ze over hun eigen oren moesten dragen. De oren verwezen weer naar een andere de uitdrukking: ‘zo dom zijn als een ezel’👂

Koetsiers en paardenmenners gebruikten de woorden ‘hot’ en ‘her’ vroeger om de paarden te (be)sturen. ‘Hot’ betekende rechtsaf en ‘haar’ of ‘her’ betekende linksaf. Als je steeds een andere kant opgaat ga je dus heen er weer. Ergo: van hot naar her 🐎

Zeelieden verdeelden de dag vroeger in vieren 🌞🌝 Oosterzon refereert aan de ochtend, zuiderzon aan de middag, westerzon aan de avond en noorderzon aan middernacht. Iemand die met de noorderzon vertrekt, doet dit dus in het holst van de nacht. We gebruiken dit gezegde ook als iemand spoorloos is of iets probeert te ontvluchten 🏃‍♀️

Dit gezegde komt uit de scheepvaart en refereert aan het afvuren van een schot dat nét voor de voorkant – de boeg – van een vijandelijk schip belandt. Een ‘waarschuwingsschot’ dus. 🏴‍☠️🦜 Vandaar de betekenis: ‘een waarschuwing geven’ of ‘op de zaken vooruitlopen’ ⚓

Tegenwoordig sta je voor schut als je belachelijk wordt gemaakt of je schaamt 😳 De frase komt van het voltooid deelwoord ‘verschut’ en ‘verschutten’ dat in de 19e eeuw in het Bargoens – de taal van de landlopers en criminelen – zoiets betekende als ‘betrappen’. Wie ‘in verschut ging’ was gearresteerd of moest naar de gevangenis ⛓️

Betekenis: alle gekheid aan de kant, we moeten ernstig zijn.
De stok in dit gezegde is afkomstig van de nar die in de Middeleeuwen en de Renaissance vaak op het hof te vinden was. Aan het einde van de stok – ook wel de ‘zotskolf’ genoemd – was vaak het hoofd van Momus, de Griekse god van de gekkigheid, afgebeeld. De gekkigheid hoort thuis op het stokje van de nar en dus niet in dit serieuze gesprek. 🃏

Heiligverklaring door de Katholieke Kerk werd vroeger voorafgegaan door een kerkelijk proces. Tijdens dit proces gaf ‘de advocaat van God’ argumenten vóor en ‘de advocaat van de duivel’ argumenten tegen de heiligverklaring van een gestorven persoon. Tegenwoordig speel je advocaat van de duivel wanneer je een negatief standpunt inneemt. Je hoeft hier niet per se achter te staan, maar het kan bevorderlijk zijn om de zaak van een andere kant te bekijken. 😇 ☁️ 😈

Je zou misschien verwachten dat de balk in dit gezegde verwijst naar de toonbank, maar dit gezegde komt uit de veehouderij! De balk wijst namelijk op het hout boven de voederbak van het vee. Gooi je het hooi voorbij de balk, dan verspil je het. Iemand die geld over balk smijt, kan niet goed met geld omgaan – hij ‘verspilt’ zijn geld 💸

Betekenis: erop of eronder ⬆️⬇️
De zorgverleners zetten alle hens aan dek en de komende weken wordt het pompen of verzuipen. Het komt waarschijnlijk als een verrassing maar dit spreekwoord heeft niks met de scheepvaart te maken! Veroordeelde mannelijke misdadigers, bedelaars en werklozen moesten naar het Amsterdamse Rasphuis (1595-1815) om daar rood brazielhout tot poeder te raspen voor de verfproductie. Er ging een mythe rond dat er een kelder onder het rasphuis zat die men langzaam vol liet lopen met water. Als je de regels overtrad, werd je in die kelder gestopt, met een handpomp. De keuze was dan: pompen of verzuipen.⛏🧱💦

Diegene die ‘de spits afbijt’ begint ergens als eerste aan. Dit gezegde is al honderden jaren oud en heeft een zeer bloederige geschiedenis ⚔
De strijdkrachten die vooraan het leger stonden werden als eerste aan de punten van de lansen van de tegenstander gespietst, een soort menselijk schild. Hierna was de strijd voor de rest van het leger makkelijker. Bedankt hé!
P.S.: ‘De spits’ en ‘Het spits’ is allebei juist: https://onzetaal.nl/taaladvies/de-het-spits-afbijten/.

Dit gezegde komt al sinds de 16e eeuw in de Nederlandse taal voor! Het is afkomstig uit de toneelwereld waar, in die tijd, geen maskers gebruikt werden. Onzekere acteurs speelden met een vijgenblad voor het gezicht en konden op die manier toch anoniem spelen. Wie zonder blad voor de mond durfde te spelen had lef en durfde vrijuit zijn mening te geven 🌿🤭

Aeghje van Enckhuysen was een nieuwsgierige vrouw die leefden tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621). Ze mocht mee naar Antwerpen met schipper Freekbuur en kreeg honderd gulden aan zakgeld. Ze moest op de boot wachten tot de schipper terugkwam maar was té nieuwsgierig en ging op avontuur in de onbekende stad. Door een misverstand en een taalbarrière eindigde ze stomdronken, bestolen en slapend op de straat. Ze schaamde zich zo erg dat ze haar lesje had geleerd. 🔎👩🏼

Aangeschoten is oorspronkelijk een term uit de jacht. Bij ‘aanschieten’ werd net verkeerd gericht en schoot men het wild aan met een schot, waardoor het mank liep. Hier is de overeenkomst met dronken zijn: dan loop je ook wat wankel! 🕺🏽🍾🍾

Oorspronkelijk luidde deze uitdrukking: ‘om zeep gaan’. Zeep kopen werd door kinderen vaak als smoes gebruikt om er tussenuit te glippen. Die kwamen vaak niet meer terug met zeep, zo werd ‘om zeep gaan’ een synoniem voor weggaan, verdwijnen of zelfs sterven. De stap naar doden is snel gemaakt: zo ontstond ‘iemand om zeep helpen’!

Op grote voet leven betekent veel geld uitgeven, royaal leven. Dit gezegde wordt in verband gebracht met de laat-middeleeuwse mode van de snavel of toetschoenen, die toen door de elite werden gedragen. Hoe langer de punt van de schoen, hoe hoger de rang en hoe rijker de persoon die de schoen draagt!👞💸

Als je in de aap gelogeerd bent, heb je pech of zit je in een benarde positie. De in 1544 gebouwde herberg ‘In ’t Aepjen’ aan de Zeedijk dankte zijn naam aan de partij apen die de eigenaar daar hield. Die kreeg hij van terugkerende matrozen van de VOC die de aapjes gebruikten als betaalmiddel.🐒 Door de apen was de herberg een grote vlooienbelt. Mensen die jeuk hadden, kregen dan ook de vraag voorgeschoteld of ze misschien ‘in den aep gelogeerd’ waren🐵

In dit gezegde verwijst het woord hart naar moed. Die riem is een soldatenriem die diagonaal over het hart liep van militairen. Wie een ander dus een ‘hart onder de riem steekt’, spreekt die ander moed in, op de plek waar het hart onder de riem zit. ❤ Een soldaat die onder zijn riem geen moed heeft, is een lafaard.😥